غدير، ولايت عشق
نگاهى به غدير در احاديث و روايات
غدير، ولايت عشق
دكتر حسين قدمى
«يا أيها الرسول بلغ ما أنزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمك من الناس ان الله لايهدى القوم الكافرين» صدق الله العلى العظيم. سوره مباركه مائده / آيه شريفه ۶۷
بىترديد اين كريمه به عنوان حيات نوين اسلام به شمار مىآيد و ارزش و جايگاه آن در قرآن كريم به عنوان اكمال دين و ختم نبوت و محور اصلى رسالت پيامبر عظيم الشأن اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله و صحبه الاوفياء گرديد.
نگارنده اين مقال بر آن است تا به يارى حضرت حق و عنايت رسول حق و پادشاه ملك سخن و امير ملك جود حضرت على بن ابى طالب أسدالله الغالب كرم الله وجهه در سخن را در گلزار ادب و قرآن مرصوف نمايد.
آيه ۶۷ از سوره مباركه مائده اشاره مستقيم به ولايت بلافصل حضرت امير بعد از رحلت حضرت رحمه للعالمين دارد. جناب أبوالفضل آلوسى صاحب تفسير «روح المعانى» در جلد ۶ صفحه ۱۹۳ از تفسير خود كه از كتب معتبر تفسيرى نزد اهل سنت است، مىنويسد: «ابن عباس گفت: اين آيه پيرامون على بن ابى طالب كرم الله وجهه نازل شده و خداوند سبحان خواست مردم را از ولايت او خبر دهد» و در جلد ۶ صفحه ۱۹۵ مىنويسد: «الشيخان لم يرويا خبر الغدير فى صحيحهما لعدم وجدانهما» به دليل دست نيافتن به منابع و معرفت درست اين خبر را در صحيح خود روايت نكردند و در صفحه ۱۹۷ همين مجلد مىافزايد: «و أهل السنه قائلون بذلك حين امامته و وجهه تخصيص الامير كرم الله وجهه» اهل سنت به امامت و اختصاص ولايت به آقا اميرالمؤمنين اعتقاد دارند.
عضدالدين ايجى از ائمه و بزرگان رجالى اهل سنت در كتاب «المواقف» جلد ۳ صفحه ۶۱۶ آورده است: «بعضى چون ابن ابى داوود سجستانى و ابوحاتم رازى خواستند پيرامون غدير شبهه وارد كنند و موضوع غدير را ابطال نمايند و گفتند: «روز غدير على در يمن بود» كه پاسخ داده مىشود: اين سخن رد است و با اصل حديث (من كنت مولاه فهذا على مولاه) منافاتى ندارد و رفع شبهه گردد كه مولى (مفعل) به معنى أولى (أفعل) از هيچ لغوى و نحوى زبان و ادبيات عربى نقل نشده و معناى (مولا) (ناصره) ياريگر است.
حديث «غدير» در كتب معتبر اهل سنت
المعجم الكبير / ابوالقاسم طبراتى / ج ۵ / ص ۱۹۴
لسان الميزان / ابوالفضل عسقلاتى شافعى/ ج ۲ / ص ۲۸۸
إجابه السائل / محمدبن اسماعيل امير صنعانى / ج ۱ / ص ۹۹
المحصول فى علم الأصول حسين رازى / انتشارات دانشگاه امام محمد بن سعود رياض / ج ۴ / ص ۴۱۰
منهاج السنه / ابن تيميه / ج ۷ / ۳۱۴، ۳۱۵ و ۳۱۷
سنن ابن ماجه / ج ۱ / ص ۴
سنن ترمذى / ج ۵ / ص ۲۹۷
مسند أحمد حنبل / ج ۱ / ص ۳۳۱، ۱۵۲، ۱۱۹، ۱۱۸، ۸۴ / ج ۴ ص ۳۷۲، ۳۷۰، ۳۶۱، ۲۸۱ / ج ۵ ص ۴۱۹، ۳۷۰، ۳۶۶، ۳۴۷
الآحاد و المثانى / ابوبكر شيبانى / ج ۴ / ص ۳۲۵
سنن كبرى نسايى / ج ۵ ص ۱۳۰، ۱۰۸، ۴۵
مسند ابى يعلى / ج ۱ / ص ۴۲۹ / ج ۱۱ / ص ۳۰۷
كنزالعمال / حسام الدين متقى / ج ۱ / ص ۱۸۷ / ج ۵ / ص ۲۹۰ / ج ۱۱ ص ۶۰۸، ۶۰۳، ۳۳۱
واژه «ولى» در قرآن كريم
اين واژه در قرآن كريم به گونههاى متفاوت آمده است در سوره مباركه بقره آيه ۲۵۷ آمده است «الله ولى الذين آمنوا» و در سوره مباركه مائده آيه ۵۵ خداوند مىفرمايد «إنما وليكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوه و يؤتون الزكاه و هم راكعون» و در جانب ديگر با آيه كريمه اول سوره مباركه ممتحنه برخورد مىكنيم «يا أيها الذين آمنوا لاتتخذوا عدوى و عدوكم اوليا».
راغب اصفهانى صاحب كتاب شريف «مفردات القرآن» در صفحه ۱۶۱۷ مىنويسد: «الولى: المطيع و المحب» ولى يعنى: پيرو و دوستدار و ابوبكر كلاباذى در جلد ۱ صفحه ۷۴ كتاب خود «التعرف لمذهب التصوف» همين معنا را بيان نمود و مىافزايد: «يقال للمؤمن ولى الله» به مؤمن ولى خدا گفته مىشود. محمدعلى صابونى در مختصر ابن كثير نوشته: «المؤمن ولى الله اين كان و حيث كان» مؤمن ولى خداست هرجا باشد و هرچه باشد. با قدرى تأمل و درايت
درمىيابيم كه خداوند خود و رسول خويش و مؤمنانى كه نمازگزار و زكات دهنده مىباشند را دوستداران بشريت معرفى مىكند.
پاسخ به يك شبهه
بعضى از نكتهسنجان با برخورد به عبارت آرامبخش «اشهد ان عليا ولى الله» حضرت امير را به عنوان «سرپرست خداوند» ترجمه مىكنند و اين ناشى از كمدقتى و بىانصافى و عدم رعايت امانتهاى علمى در عبارت فوق است. اين شبهه در صورتى درست است كه «اشهد أن عليا مولى الله» بيان شود كه مكتب ارجمند اهل البيت عليهم السلام بدان اعتقاد ندارد و حضرت همان عبد صالح و مطيع و محب خداوند مىباشد.
در تأييد اين سخن طبرى از اعلام اهل سنت و صاحب تفسير معروف مىنويسد: «ولى الله: هو من كان بالصفه التى وصفه الله بها و هو الذى آمن و اتقى كما قال الله الذين آمنوا و كانوا يتقون (تفسير طبرى / ج ۶ ص ۵۷۴). ولى خدا كسى است كه متصف به صفتى باشد كه خداوند او را توصيف نموده و او كسى است كه ايمان و تقوى دارد و چنانكه خداوند مىفرمايد: آن كسانى كه ايمان دارند و پرهيزگارى مىكنند.
ابن كثير و بسيارى از مفسران اهل سنت مىنويسند: «در تفسير آيه كريمه «و من احسن قولا ممن دعا الى الله و عمل صالحا» «هذا حبيب الله و هذا ولى الله و هذا صفوه الله و هذا خيره الله» او حبيب و ولى و برگزيده و بهترين آفريده خداوند است. (تفسير القرآن العظيم / ابن كثير/ ج ۴ ص ۱۲۸ / طبرى / ج ۱۱ ص ۱۰۹ / الجامع لأحكام القرآن / قرطبى / ج ۱۵ ص ۳۱۳).
شوكانى از ائمه رجالى اهل سنت در فتح القدير مىنويسد: «اذا استنقعت نفس العبد المؤمن جاء ملك فقال: السلام عليك ولى الله» آنگاه كه نفس بنده مؤمن به نهايت رسد فرشتهاى مىآيد و مىگويد: سلام بر تو اى ولى خدا. اين مطلب در بسيارى از كتب اهل سنت آمده است. (فتح القدير / شوكانى / ج ۳ ص ۲۲۸ / الدر المنثور سيوطى / ج ۵ ص ۱۳۸ / روح المعانى / آلوسى / ج ۱۴ ص ۱۳۳ / طبرى / ج ۷ ص ۵۸۰ / ارشاد العقل / ابوالسعود محمد عمادى / ج ۵ ص ۱۱۱ / ثعالبى / ج ۲ ص ۳۰۸).
ابن تيميه كه از شخصيتهاى افراطى در معاندت و مخالفت با ائمه اهل البيت عليهم السلام و اتباع آنهاست مىگويد:
۱- ان المؤمن المطلق هو البر التقى ولى الله، مؤمن حقيقى با تقوا و پرهيزگار ولى خداست. (مجموع الفتاوى / ج۷ ص ۴۴۸).
۲- إنما ولى الله صالح المؤمنين و هو اولى بكل مؤمن من نفسه و هو الواسطه بين الله و خلقه فى تبليغ أمره و وعده و وعيده. ولى خدا برگزيده از ميان مؤمنان است و او به مؤمن از خودش سزاوارتر است و واسطه بين خدا و آفريدگانش در تبليغ و ترويج اوامر الهى و وعده و وعيد است. (همان مصدر / ج ۲۶ ص ۱۵۷).
۳- إن ولى الله لايكون الا من وافاه حين الموت بالايمان و التقوى. بىترديد ولى خدا كسى است كه به هنگام مرگ با ايمان و تقوى به ديدار حق رود. (دقائق التفسير / ج ۲ / ص۲۲۱)
شرط ولى الله أن يكون معصوما من الخطا. شرط ولى خدا بودن داشتن عصمت از گناه و اشتباه است. (الاستقامه / ج ۲ ص ۹۳ / الفتاوى الكبرى / ج ۲ ص ۳۹۰ / الزهد و الورع و العباده / ج ۱ ص ۱۲۵)
مورد اخير از توجه خاصى برخوردار است. چه بسا اين انديشه غلط به ذهن خطور كند و اين توهم را پيش آورد كه آيا بعضى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله و صحبه الأوفياء اهليت و شايستگى اطلاق «ولى» بر آنها را دارند يا خير و مىتوان گفت «اشهد ان... ولى الله»؟
بديهى است مذهب ارجمند اهل البيت عليهم السلام آن را براساس براهين و ادله قاطع رد مىكند و در نزد اهل سنت نيز چنين است. حتى در آراى تندروترين شخصيتهاى ضد شيعى مثل ابن تيميه با پاسخ منفى مواجه مىشويم چون هيچ يك از صحابه داراى عصمت نبوده و عصمت پيامبر و اهل البيت عليهم السلام در قرآن ثابت و بلا خلاف است. «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهر كم تطهيرا» (الأحزاب / 33).
ابن تيميه پيرامون اين كريمه مؤكداً بيان مىدارد منظور از اهل البيت در آيه مذكور على و فاطمه و حسن و حسين است (منهاج السنه / ج ۷ ص ۳۹۴) و شامل هيچ يك از صحابه نمىشود (صحيح مسلم / ج ۷ ص ۱۲۳ / شرح النووى / ج ۱۵ ص ۱۸۱ / ترمذى / حديث شماره ۳۱۳۰، ۳۷۱۹، ۳۱۲۹ / مسند احمد حنبل / حديث شماره ۱۳۲۳، ۲۹۰۳، ۱۳۵۲۹، ۱۶۳۷۴، ۲۵۳۰۰).
رأى قاطع ابن تيميه
ابن تيميه در جلد سوم از كتاب «در التعارض» خويش مىنويسد:
«اين كه على مؤمن است و ولى ولى الله و از گروه اهل بهشت و آن هم قبل از اثبات امامت شايد به گمان آيد در حد و قالب يك نقل باشد و نقل نيز يا متواتر است يا آحاد. بايد پاسخ داد: از اسلام على (نخستين مرد مسلمان كه در مسند احمد حنبل حديث ۲۹۰۳ / البدايه و النهايه / ج ۳۳۵ / والآحاد و المثانى / ك ۱ ص ۱۴۹ و... موجود است) و جهاد و نماز و عبادت او و... به طور متواتر آمده است و مهمتر آن كه خلفا نيز آنها را نقل كردهاند آيا مىتوان به كفر و فسق نامبردگان اعتقاد داشت پس اگر به ولايت على و ولى الله بودن او اعتقاد نداشته باشيم به كفر و فسق... بايد اعتقاد داشت.
پايان اين مقاله را كه با الهام از كريمه «الذين يستمعون القول فيتعبون احسنه اولئك هديهم الله و اولئك هم اولواالالباب» آيه ۱۸ از سوره مباركه زمر به نگارش آمده با برگزيده چند بيت از قصيده طولانى استاد صمدانى مفسر ربانى حكيم كامل و عارف و اصل جناب پروفسور سيدامير محمود انوار (ادام الله توفيقاته) مزين مىسازد:
آن دم كه عالم تيره بد زشتى به خوبى چيره بد
تن بر فلك از بى خودى يوسف به چاه تيره بد
اهريمن كفر و جفا بر ملك عالم خيره بد
رسم ستم گسترده بد خوان كريم برچيده بد
آمد رسول مصطفى در دست قرآن خدا
بر جاهلان جاهلى تابيد انوار هدى
عالم سراسر نور شد ظلمت به كلى دور شد
تا آن شب ديجور شد تابيد خورشيد على
گفتا هر آن كس را كه من سرور بدم اندر زمن
سرور على باشد چو من رفتم از اين دار فنا
من شهر علم سرمدم وحى الهى بر يدم
باب مدينه علم من باشد على مرتضى
گفتا كه نك رهبر على و ان هادى جنت على
و ان ساقى كوثر على و ان صهر پيغمبر على
در بدر و در رزم احد صفدر على حيدر على
گفتار حق را بى گمان مظهر على مطهر على
بدر رخش در بدر بين شير خدا در صدر بين
توفنده چون تندر على در عرصه گاه بذر بين
در بدر آمد شير حق و اندر احد شمشير حق
در خيبر آمد دست حق ديده گشا اين قدر بين
«برگزيده از قصيده جناب پروفسور سيدامير محمود انوار»
http://www.iran-newspaper.com/1386/861006/html/mirror.htm
بنیاد اندیشه اسلامی